W poprzednim wpisie omówiliśmy, czemu służy postępowanie upadłościowe i jakie cele realizuje. Więcej o Do czego służy prawo upadłości przeczytasz tutaj: https://wolski-adr.pl/do-czego-sluzy-prawo-upadlosciowe/. W niniejszym tekście spróbujemy natomiast odpowiedzieć na kluczowe pytanie: czyje interesy są w postępowaniu upadłościowym w rzeczywistości dominujące.
Upadłość jest postępowaniem, w którym organy – sąd i syndyk – realizują interesy uczestników postępowania, czyli upadłego dłużnika oraz jego wierzycieli. Interesy te są z natury sprzeczne, dlatego ustawodawca w art. 2 ustawy wprowadził wskazówki interpretacyjne na wypadek konfliktu między nimi. Należy jednak podkreślić, że nie są to dyrektywy ani zasady nadrzędne, lecz jedynie wskazówki pomocne przy wykładni przepisów. Przepis ten nie służy do dowolnego „odwracania” norm prawnych przewidzianych w ustawie. Zgodnie z art. 2 ust. 1 postępowanie należy prowadzić tak, aby roszczenia wierzycieli mogły zostać zaspokojone w jak najwyższym stopniu, a jeżeli racjonalne względy na to pozwolą – aby dotychczasowe przedsiębiorstwo dłużnika zostało zachowane. Z kolei ust. 2 wskazuje, że postępowanie wobec osób fizycznych należy prowadzić również w taki sposób, aby umożliwić umorzenie zobowiązań upadłego niewykonanych w postępowaniu upadłościowym.
Już na pierwszy rzut oka widać, że mamy tu trzy grupy dłużników:
-
przedsiębiorców niebędących osobami fizycznymi,
-
przedsiębiorców będących osobami fizycznymi,
-
osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej (konsumenci, w tym także rolnicy).
Odpowiadają im trzy grupy interesów:
-
zaspokojenie wierzycieli,
-
zachowanie przedsiębiorstwa,
-
umorzenie zobowiązań.
Czy w upadłości zawsze decyduje interes wierzycieli?
Aby ustalić, które priorytety znajdą zastosowanie w konkretnym postępowaniu, w pierwszej kolejności należy określić, do której grupy należy dłużnik. W każdym postępowaniu mamy bowiem do czynienia z dłużnikiem z jednej, ściśle określonej kategorii. W przypadku przedsiębiorców, którzy nie są osobami fizycznymi (np. spółek kapitałowych), postępowanie prowadzone jest w zasadzie wyłącznie z perspektywy interesu wierzycieli. Zachowanie przedsiębiorstwa może, ale nie musi być zbieżne z tym celem. Po zakończeniu postępowania dłużnik kończy swój byt prawny, dlatego w praktyce nie ma potrzeby uwzględniania jego dalszej egzystencji. Zachowanie przedsiębiorstwa w tej grupie dłużników jest zazwyczaj ani możliwe, ani racjonalne. Upadłość ogłaszana jest bowiem najczęściej wtedy, gdy przedsiębiorstwo faktycznie już nie funkcjonuje, a przyczyną niewypłacalności bywa pierwotna nierentowność działalności. Z perspektywy rynku łatwiej sprzedać pojedyncze składniki majątku niż przedsiębiorstwo jako całość wymagającą dalszego prowadzenia nierentownego biznesu.
Kiedy umorzenie zobowiązań ogranicza interes wierzycieli?
Odmiennie wygląda sytuacja w postępowaniach dotyczących osób fizycznych – zarówno konsumentów, jak i przedsiębiorców będących osobami fizycznymi. W tych sprawach interes wierzycieli podlega ograniczeniu przez funkcję oddłużeniową postępowania.
Zobowiązania dłużnika dzielą się wówczas na:
-
zobowiązania wykonane w toku postępowania upadłościowego,
-
zobowiązania niewykonane, które mogą zostać objęte umorzeniem.
Ustawodawca zakłada, że postępowanie powinno być prowadzone w taki sposób, aby umożliwić umorzenie zobowiązań niewykonanych. Oznacza to, że po zakończeniu zasadniczej fazy postępowania interes wierzycieli schodzi na dalszy plan, a zaspokojenie ich roszczeń następuje tylko w takim zakresie, jaki dłużnik jest realnie w stanie udźwignąć.
Jak plan spłaty wpływa na realne oddłużenie dłużnika?
Instrumentem służącym realizacji tego celu jest plan spłaty. Sąd ustalając jego treść bierze pod uwagę przede wszystkim sytuację osobistą i materialną dłużnika, w tym jego możliwości zarobkowe. Plan spłaty nie może stanowić zagrożenia dla podstawowej egzystencji dłużnika, ponieważ w przeciwnym razie nie zostałby wykonany. W praktyce oznacza to, że:
-
zbyt wysoka rata prowadzi do niewykonania planu,
-
niewykonanie planu uniemożliwia umorzenie zobowiązań,
-
w konsekwencji wierzyciele otrzymują mniej niż przy racjonalnie ustalonej racie.
Paradoksalnie więc nadmierne obciążenie dłużnika może działać na niekorzyść samych wierzycieli. Z ich punktu widzenia korzystniejsze jest otrzymanie niższych, ale regularnie płaconych rat, niż kilku wysokich świadczeń zakończonych zaprzestaniem spłat.
Umorzenie zobowiązań bez planu spłaty – kiedy jest możliwe?
Jeszcze dalej idącym rozwiązaniem jest umorzenie zobowiązań bez ustalenia planu spłaty. Dotyczy to spraw, w których sytuacja życiowa dłużnika jest skrajnie trudna – na przykład osób bezdomnych, ciężko chorych lub trwale niezdolnych do pracy, dysponujących środkami wystarczającymi jedynie na podstawową egzystencję. W takich przypadkach postępowanie przebiega zazwyczaj według następującego schematu:
– brak majątku do likwidacji,
– oczekiwanie na zgłoszenia wierzytelności,
– formalne czynności sprawdzające podejmowane przez syndyka,
– wniosek o umorzenie zobowiązań bez ustalania planu spłaty.
Należy jednak podkreślić, że nawet w takich sprawach każdorazowo (najpierw przez syndyka a następnie przez sąd) badane są okoliczności powstania niewypłacalności. Trudna sytuacja życiowa sama w sobie nie przesądza o możliwości oddłużenia.
Jak godzone są interesy w upadłości przedsiębiorcy – osoby fizycznej?
W przypadku przedsiębiorców będących osobami fizycznymi zastosowanie znajdują wszystkie trzy wskazówki interpretacyjne. Postępowanie powinno zmierzać do maksymalnego zaspokojenia wierzycieli, przy jednoczesnej próbie zachowania przedsiębiorstwa, o ile jest to racjonalne. Ostatecznie jednak należy mieć na względzie, że dłużnik jest osobą fizyczną, która po zakończeniu postępowania nadal funkcjonuje w obrocie prawnym i społecznym. Dlatego także w tej kategorii spraw istotnym celem postępowania pozostaje umożliwienie oddłużenia poprzez umorzenie zobowiązań.
Podsumowanie:
Postępowanie upadłościowe nie opiera się na jednej, sztywnej hierarchii interesów. Ich wzajemne ważenie zależy od kategorii dłużnika oraz realiów konkretnej sprawy, a funkcja oddłużeniowa w upadłości osób fizycznych w istotny sposób modyfikuje zakres ochrony interesów wierzycieli.
