Prawo upadłościowe bywa kojarzone wyłącznie z „końcem firmy” albo osobistą porażką dłużnika. Tymczasem jego sens jest znacznie szerszy i – co ważne – wprost wynika z art. 1 Prawa upadłościowego, który określa, po co ta ustawa w ogóle istnieje. To nie jest zbiór technicznych przepisów „jak zlikwidować majątek”, lecz ramy uporządkowanego rozwiązywania problemu niewypłacalności – zarówno przedsiębiorców, jak i konsumentów.
W największym skrócie: prawo upadłościowe ma stworzyć wspólne, równe reguły gry wtedy, gdy dłużnik nie jest już w stanie regulować swoich zobowiązań. Chroni ono interes wierzycieli jako zbiorowości, a jednocześnie – w określonych granicach – uwzględnia sytuację samego dłużnika. W przypadku osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej dochodzi do tego jeszcze jeden istotny element: funkcja oddłużeniowa, czyli możliwość „nowego startu”.
Czym jest niewypłacalność i dlaczego ma znaczenie
O niewypłacalności mówimy wtedy, gdy dłużnik trwale nie jest w stanie regulować swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Nie chodzi więc o chwilowe trudności z płynnością, ale o stan, który nie rokuje poprawy w dającej się przewidzieć przyszłości. Dobrym przykładem nie jest sytuacja, w której 9 stycznia musimy zapłacić czynsz, ale zabrakło nam środków, które pojawią się dzień później wraz z wynagrodzeniem. Niewypłacalność zaczyna się tam, gdzie oprócz czynszu do zapłaty są raty kilku pożyczek, a nawet spodziewany dochód nie wystarczy na pokrycie całości zobowiązań.
W praktyce w takiej sytuacji wiele osób sięga po kolejną pożyczkę. Jest to jednak rozwiązanie pozorne, które jedynie odracza problem, a w rzeczywistości go pogłębia – zwiększając liczbę wierzycieli oraz globalną kwotę zadłużenia. Z punktu widzenia ewentualnego oddłużenia w postępowaniu upadłościowym są to działania co do zasady niekorzystne. W uproszczeniu można więc powiedzieć, że niewypłacalność to sytuacja, w której mamy więcej długów niż realnych możliwości ich spłaty, a wraz z upływem czasu – choćby z uwagi na odsetki – stan ten zazwyczaj się pogarsza, a nie poprawia.
Jeden dłużnik, wielu wierzycieli – po co jest upadłość
Najprostszy model zadłużenia to jeden wierzyciel i jeden dłużnik. W takim układzie prawo upadłościowe zasadniczo nie ma zastosowania wobec przedsiębiorcy, natomiast konsument może już skorzystać z przewidzianych w nim mechanizmów. W praktyce jednak znacznie częściej po stronie wierzycieli występuje wielość podmiotów – od kilku, przez kilkadziesiąt, aż po kilkuset. To właśnie w takich sytuacjach ujawnia się sens prawa upadłościowego jako procedury zbiorowego dochodzenia roszczeń wobec jednego niewypłacalnego dłużnika. Prawo upadłościowe spełnia także jeszcze jedną, bardzo istotną funkcję: przecina problem. Często spotykanym zjawiskiem jest długotrwała egzekucja prowadzona przez komornika na rzecz kilku lub kilkunastu wierzycieli. Dłużnik jest już niewypłacalny, a ściągane kwoty – po potrąceniu kosztów egzekucyjnych – wystarczają w najlepszym razie na pokrycie części odsetek albo niewielkiej części należności głównej. Całość zadłużenia nie maleje, a z czasem wręcz narasta.
Z perspektywy ustawodawcy taki stan nie jest korzystny ani dla wierzycieli, ani dla dłużnika, ani dla gospodarki jako całości. Narzędziem służącym do definitywnego uporządkowania tej sytuacji jest właśnie upadłość. W przypadku przedsiębiorcy można ją porównać do rozbiórki firmy na części i jej likwidacji. W przypadku osoby fizycznej – raczej do przywrócenia ustawień fabrycznych telefonu: usunięcia balastu przeszłych zobowiązań i umożliwienia dalszego funkcjonowania w uporządkowanych warunkach.
Co mówi art. 1 Prawa upadłościowego i dlaczego to kluczowe
Art. 1 ustawy pełni rolę swoistej „mapy drogowej” całego prawa upadłościowego. Ustawodawca wskazuje w nim, że ustawa reguluje przede wszystkim:
-
zasady wspólnego dochodzenia roszczeń wierzycieli wobec niewypłacalnych przedsiębiorców,
-
zasady dochodzenia roszczeń wobec niewypłacalnych osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej,
-
skutki ogłoszenia upadłości,
-
zasady umarzania zobowiązań osób fizycznych.
Już z tego wyliczenia widać, że centrum zainteresowania nie jest sam dłużnik ani pojedynczy wierzyciel, lecz konflikt interesów wielu podmiotów, który powstaje w momencie niewypłacalności. Prawo upadłościowe porządkuje ten konflikt, zastępując chaos indywidualnych działań jednolitym mechanizmem zbiorowym.
Upadłość firmy — po co przedsiębiorcy prawo upadłościowe?
W przypadku upadłości firmy podstawowym celem prawa upadłościowego jest umożliwienie wspólnego dochodzenia roszczeń wierzycieli. Oznacza to odejście od modelu, w którym każdy wierzyciel działa samodzielnie i próbuje jak najszybciej zaspokoić swoje interesy. Alternatywą byłby tzw. wyścig egzekucyjny: kto pierwszy zajmie rachunek bankowy albo składnik majątku, ten zyska, a pozostali zostaną z niczym. Prawo upadłościowe celowo eliminuje ten mechanizm, wprowadzając egzekucję uniwersalną, obejmującą cały majątek dłużnika i wszystkich wierzycieli jednocześnie
Prawo upadłościowe nie obiecuje pełnego zaspokojenia wszystkich wierzytelności. Gwarantuje natomiast jasne i równe reguły podziału tego, co pozostało. Zakres i kolejność zaspokojenia nie zależą od refleksu czy siły nacisku, lecz od przepisów ustawy. Z punktu widzenia obrotu gospodarczego ma to fundamentalne znaczenie – zwiększa przewidywalność i ogranicza ryzyko.
Upadłość konsumencka — po co prawo upadłościowe osobom fizycznym?
W odniesieniu do upadłości konsumenckiej ustawodawca również mówi o zasadach dochodzenia roszczeń wierzycieli. Nie jest to więc mechanizm „znikania długów”, lecz procedura ich uporządkowania. Elementem wyróżniającym jest jednak funkcja oddłużeniowa. Prawo upadłościowe dopuszcza możliwość umorzenia zobowiązań osoby fizycznej, które nie zostały spłacone po zakończeniu postępowania lub realizacji planu spłaty. Umorzenie zobowiązań nie ma charakteru automatycznego ani bezwarunkowego. Jest elementem systemu, który ma umożliwić dłużnikowi powrót do normalnego funkcjonowania społecznego i gospodarczego, zamiast trwałego wykluczenia z powodu zadłużenia.
Upadłość a restrukturyzacja — krótko o różnicy celów
Prawo upadłościowe należy odróżnić od prawa restrukturyzacyjnego. Co do zasady restrukturyzacja służy temu, aby uratować przedsiębiorstwo i umożliwić mu dalsze funkcjonowanie przy zmienionych zasadach spłaty zobowiązań. Upadłość jest rozwiązaniem na moment, w którym niewypłacalność ma charakter trwały i wymaga zbiorowego rozliczenia skutków tego stanu.
Przykłady
Mikroprzedsiębiorca.
Jednoosobowa firma usługowa traci głównego kontrahenta. Zaległości wobec kilku dostawców i banku szybko narastają. Gdyby każdy wierzyciel działał osobno, majątek firmy zostałby przeznaczony głównie na spłatę tych wierzycieli, którzy jako pierwsi wdrożyli by czynności egzekucyjne. Upadłość pozwala zebrać wszystkich wierzycieli w jednym postępowaniu i podzielić majątek według ustawowych zasad – głównie proporcjonalnie do wysokości wierzytelności. Jeżeli majątek upadłego pozwala na zaspokojenie np. 73% wszystkich zgłoszonych wierzytelności to każdy z biorących udział w postępowaniu wierzycieli uzyska zaspokojenie w wysokości 73% jego wierzytelności. Wierzyciel który ma wierzytelność w kwocie 100.000,00 zł uzyska 73.000,00 zł. Wierzyciel który ma 1.000,00 zł uzyska 730,00 zł. Oczywiście przy założeniu, że wierzytelności tych wierzycieli przynależą do tej samej kategorii zaspokojenia.
Konsument.
Osoba fizyczna traci pracę. Po wyczerpaniu się oszczędności przestaje spłacać swoje wymagalne zobowiązania, lub nawet zaciąga nowe na pokrycie podstawowych potrzeb życiowych. Jej sytuacja dochodowa nie ulega poprawie (nie może znaleźć pracy). Po pewnym czasie długi stają się niemożliwe do spłaty. Upadłość konsumencka porządkuje roszczenia wierzycieli, a jednocześnie – po spełnieniu ustawowych warunków – daje szansę na realny nowy start.
Co daje upadłość? — podsumowanie
Prawo upadłościowe służy temu, aby:
-
zastąpić chaos indywidualnych egzekucji jednym postępowaniem zbiorowym,
-
zapewnić równe i przewidywalne reguły dla wierzycieli,
-
uporządkować sytuację niewypłacalnego dłużnika,
-
umożliwić rozliczenie skutków niewypłacalności firmy,
-
dać konsumentowi szansę oddłużenia w granicach ustawy,
-
chronić stabilność obrotu gospodarczego i społecznego.
